Abdülbâkî Ârif Efendi

Türk hat sanatında ta’lik bâbının önde gelen simâlarından biri olan Abdülbâkî Ârif Efendi, mahzen kâtiblerinden Ammîzâde Mehmed Efendi’nin oğludur. 1630 yılı dolaylarında dünya geldiği sanılmaktadır. İbtidâ’î tahsilini ikmâl eyledikten sonra evvelâ Bosnalı Bâlî Efendi’ye, bilâhare Rumeli kazaskerliğinden ma’zûl Memikzâde Mustafa Efendi’ye mülâzım olup H. 1062/M. 1652 senesinde mezun olduktan sonra, Haremeyn evkafına tayin edilen hocasına bir müddet kâtiplik yapmıştır. Medrese tahsîlini itmâm eyledikten sonra 1665’te İstanbul’daki Defterdar Yahyâ Medresesi müderrisliğine tayin edilen Abdülbâkî Ârif Efendi, Şeyhülislâm Minkarîzâde Yahyâ Efendi’nin 1668’deki imtihanını birincilikle geçince ibtidâ’-i hâriç pâyesiyle Ma’lûlzâde Medresesi’ne naklolunmuştur.

Bu eyyâmda Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa’ya kapılanarak himâyesini gören ve daha sonra eniştesi Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’nın da takdîrini kazanan Abdülbâkî Ârif Efendi sür‘atle kat’-ı merâtib ederek 1680’de Süleymaniye Müderrisi olduktan sonra 1681’de Selânik Kadısı olarak ilmiye sınıfına geçmiştir. Ancak bu görevde iken, zevk ü safâya meyyâl olduğuna dâ’ir şikâyetler gitmesi üzerine 1683’te Sultan Mehmed Hân-ı Râbi’in fermânıyla meslekten çıkarılarak Bursa’ya nefyedilmiştir. Dört seneye yakın ma’zûl kaldıktan sonra affedilerek Bursa Kadılığı’na tayin edilen Abdülbâkî Ârif Efendi, 1692’de Mekke Pâyesi ile Kahire Kadısı olup 1697’de İstanbul Pâyesi ile İstanbul Kadılığı’na getirilmiş ve 1702 senesinde Anadolu Kazaskeri olmuşsa da, Şeyhü’l-islam Feyzullah Efendi ile ters düşünce on ay sonra arpalıkla emekliye sevkedilmiştir.  

ismail orman-hattatlar sofası
Abdülbaki Arif Efendi’nin Bir Meşki

Ancak Feyzullah Efendi ve şürekâsının tasfiyesinden sonra bu kere Rumeli pâyesini ittihâz edib 1706 yılının Ağustos ayında Rumeli Kazaskeri olmuşsa da, Kasım ayında yine arpalık verilerek azledilmiştir. 1710 yılında ikinci kez Rumeli Kazaskeri olan Abdülbâkî Ârif Efendi, bir türlü vazgeçemediği gösterişli yaşam tarzı yüzünden bir kez daha gözden düşmüş ve “ders olur” denilerek ertesi yıl Bursa’ya sürülmüştür. Ancak burada iken sağlığı büsbütün bozulunca tebdîl-i hava için pây-i tahta dönmesine müsa’ade edilmişse de şifâ bulamayıp H. 8 Şevvâl 1125/M. 28 Ekim 1713 tarihinde Eyüp’teki köşkünde vefât etmiş olan Abdülbâkî Ârif Efendi Eyüb Sultan Türbesi’nin sağ tarafındaki mezarlıkta medfûndur. Vefâtına meşâhir-i şu‘arâdan olan tilmizi Vehbî şu tarihi düşmüştür:

Dedim giryân giryân mevtinin târihini Vehbî

Gidüb Ârif Efendi kaldı ismi dehrde bâkî

Son zamanlarında malının üçte birini hayır işlerine vakfetmiş olan Abdülbâkî Ârif Efendi’nin vefâtından sonra, dâmâdı ve talebesi Abdürrahîm Fâ’iz Efendi tarafından Eyüp Hamamı’nın karşısında nâmına bir medrese yaptırılmıştır. Dönemin ilim ve sanat hayatında önemli bir yere sahip olduğu bilinen Abdülbâkî Ârif Efendi’nin beste sahibi erbâb-ı musıkîden, el-sine-i selâsede şi’ir söylemeye muktedir dîvân sahibi şu’arâdan ve devrin önde gelen âlimlerinden olup kelâm, ahlâk, siyer gibi dînî ilimlerle sarf, nahiv ve belâgatta engin bilgi sahibi olduğu menkuldür. Nitekim Menâhicü’l-usûlİmra’e Nehsef RisâlesiMi’râciyye ve Makame-i Kandiyye adlı te’lif eserleri vardır. Ayrıca İsâm’ın Farsca, İsti’are Risâlesi‘ni kaleme almış, Ahlâk-ı Nâsırî’ye de mukaddime yazmıştır.

Ancak ilminden ziyâde hattatlığı ile meşhur olan Abdülbâkî Ârif Efendi zamanının “İmâd”ı addedilecek kadar iyi bir ta‘lik-nüvis idi. Hatt-ı ta’liki medrese eğitimi esnâsında Mehmed Tebrizî’den meşkedip icâzet almış, daha sonra zamanın önde gelen ta’lik hattatlarından olan Siyâhî Ahmed Efendi’den de istifâde eylemişti. İstidâdında yetenek ve tedârik ettiği İmâd ve Mîr Alî’ye ait kıt‘alardan aldığı ilhâmla hatt-ı ta’likte müstesna bir mevki’e ulaşmış olmakla beraber, Bursa’da geçirdiği sürgün günleri sanatında önemli bir dönüm noktası olmuştur. Hizmetten uzak tutulduğu bu süre zarfında mâ’işetini çıkarmak için kitap istinsâhı meşgul olup yazısını geliştirmek için hayli kıt‘a ve murakka yazmış olan Abdülbâkî Ârif Efendi, bu tecrübe ile üslûbunu olgunlaştırmış ve hatt-ı ta’likte Türk hattatları meyânında haklı bir şöhrete kavuşmuştur. Siyâhî Ahmed Efendi’den müstefiz olduğu eyyâmda tanıştığı Durmuşzâde Ahmed Efendi’nin de sanatının tekemmülünde büyük etkisi olduğu âşikârdır.

ismail orman-hattatlar sofası
Abdülbaki Arif Efendi’nin Ta’lik Kıt’ası

Buna istinâden yazı meraklılarının adetâ kıblesi hâline gelen Abdülbâkî Ârif Efendi’nin yüzü mütecâviz talebe yetiştirmiş olduğu nakledilir. En meşhur öğrencisi ise hiç şüphesiz Kâtibzâde Mehmed Ref‘î Efendi’dir. Ayrıca Alî Rûmî, İsâzâde Mîr Abdurrahman Efendi, Seyyid Abdürrahîm Fâ’iz Efendi, Vak‘anüvis Mehmed Râşid Efendi, Şair Keçecizâde Seyyid Hüseyin Vehbî Efendi, Pîrî Mehmed Efendi, La’lîzâde Seyyid Abdülbâkî Efendi, Fındıkzâde İbrahim Efendi, İsâzâde Abdullah Efendi, Küçük Çelebizâde İsmâ’il Âsım Efendi, Hamîdîzâde Hasan Efendi, Şeyhülislâm İshak Efendi, Nev‘îzâde Mehmed Sâlih Efendi, Parsazâde Abdullah Efendi, Müftîzâde Mahmud Efendi, Kösec Halîl Efendi ve Abîdullah Hâmid Efendi de ondan mücaz olmuş talik-nüvislerdendir.

Devrinin sanat ve kültür hayatının seçkin simâlarından biri olan Abdülbâkî Ârif Efendi’nin, Osmanlı hat sanatında ta’lik hattının tekemmülünde önemli bir mihenk taşı olduğuna, müze ve koleksiyonları süsleyen âsârı şahâdet etmektedir. Öte yandan zamanında inşâ olunan mebâniye mahkûk tarih kitâbelerinden çoğunun onun dest-i hattı ile olduğu mervî ise de, ketebe koyma geleneği henüz başlamadığından, hangilerinin ona ait olduğu tespit edilememektedir.  

 

 

Kaynakça

Sicill-i Osmanî, III, ss. 297-298; Türk Hattatları, s. 121; Meşhur Hattatlar, s. 284; Tuhfe-i Hattâtîn, ss. 669-670; DİA, I, ss. 195-198; Devhâtü’l-küttâb, ss. 92-93; Târih-i Râşid, IV, ss. 10-11; Hat Sanatı Tarihi, s. 163; İstA, I, ss. 28; Eyüp Sultan Tarihi, II, s. 407.

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s