Sülüs

Sözlük anlamı “üçte bir” olan sülüs, hat san‘atında genellikle ağzı 3 milimetre genişliğindeki kamış kalemle yazılan yazı türünü ifâde etmektedir. Ortaya çıkışı hakkında çeşitli görüşler bulunan sülüs hattı, tıpkı kûfî gibi İslâm yazılarının kaynağı (ümmü’l-hat) olarak kabul edildiğinden, hat öğrenimine onunla başlamak gelenek hâlini almıştır.

İslâm’ın doğuşu ile büyük önem kazanan sülüsün, başlarda tamamen yuvarlak karakterli olduğu ve kûfînin kullanım sahası dışında, özellikle resmî kurumlarda ve kitap yazımında süratle yayıldığı anlaşılmaktadır. “Sülüs” ve “sülüseyn” adını verdiği iki kalem belirleyen eş-Şecerî ile beraber bir san‘at yazısı olarak gelişme zemini bularak, mevzun hatların kaynağı hâline gelen sülüs, onun talebesi Ahvel el-Muharrir, Zakîf ve nihâyet aslî ve mevzun kalemlerin ana üslûplarını belirleyen İbn-i Mukle birâderler ile belli bir şekle kavuşarak, aklâm-ı sittenin oluşumu için gereken ortamı hazırlanmıştır.

ibnü'l-bevvâb-hattatlar-sofasi
İbn-i Bevvab’ın Hutut-ı Mütenevvi’a ile yazdığı Bir Mushaf Sayfası

Ana üslûpların biçimlenmesi sırasında sülüs yazının da geometrik esâslarını belirlemiş olan İbn-i Mukle birâderlerden bir asır sonra yetişen İbn-i Bevvâb, bu yazı üslûplarını sekize indirmiş ve geometrik esâslara bağlamıştır. Yâkut-ı Müsta‘sımî ise aklâm-ı sittenin (tevki‘, rika‘, muhakkak, reyhânî, sülüs, nesih) klasik usul ve kaidelerini, oranlarını ortaya koyarak hat tarihinin en köklü ıslâhâtını yapmıştır.

yakut-1-hattatlar-sofasi
Yakut-ı Müsta’sımi’nin Sülüs ve Nesih levhası

Ancak diğer yazı türleri gibi sülüs de en parlak günlerini Osmanlılar elinde yaşamıştır. Şeyh Hamdullah’ın, özellikle sülüs ve nesihte harflerin biçim, oran ve artistik duruşları ile satır ve sayfa düzeninde yenilikler yaparak Osmanlı hat ekolünü tesis etmesinden sonra, onun izinden giden Büyük Derviş Alî, Suyolcuzâde Mustafa Efendi, Hâfız Osman, Yedikuleli Seyyid Abdullah Efendi, Eğrikapılı Mehmed Râsim Efendi, Kazasker Mustafa İzzet Efendi, Abdullah Zühdî Efendi, Kayışzâde Hâfız Osman Efendi, Hasan Rızâ Efendi, Şevkî Efendi gibi hattatların kudretli ellerinde en güzel örneklerini vermiştir.

ismail orman-hattatlar sofası
Şeyh Hamdullah’ın Sülüs ve Nesih Kıt’ası

Aklâm-ı sitte içinde temel özellikleri sebebiyle sülüs ve nesih bir grup oluşturmuştur. Bu nednele Müstakîmzâde, İslâm yazılarının kaynağı kabul edilen sülüsten tevki‘ ve nesihin, tevki‘den de rıka‘nın ortaya çıkarılmış olduğu ileri sürmüştür. Nitekim hat risâlelerinde de, “Nesih sülüse tâbidir. Kalem ağzı genişliği sülüsün üçte biri kadardır. Sülüsün üçte ikisini neshetmiş, üçte biriyle sülüse uymuştur” şeklinde bilgiler yer almaktadır.

Sülüsün kalem ağzı genişliği 2,5-4 milimetre olup bu ölçü üç katına çıktığında yazı irileşir ve “celî sülüs” adını alır. Tabiî ölçüsü ile celîsi arasında kalan şekline “tokça sülüs”, 3-4 milimetreden daha küçük kalemle yazıldığında ise “hafî sülüs” diye adlandırılmıştır. Celî veya sülüs harflerinin birbirine bağlanarak yazılan şekline “müselsel”, karşılıklı yazılan biçimine “müsennâ” veya “aynalı yazı” denilmiş, özellikle Osmanlı ekolünde bu alanda çok başarılı eserler verilmiştir.



ismail orman-hattatlar sofası
Mustafa Rakım Efendi’nin Müselsel Sülüs Hurufat Meşki

Değişik tertîblere kolaylıkla uydurulabilmesi nedeniyle genellikle san‘at değeri yüksek kıt‘a, murakka‘, hilyeler ve levhâlar ile kitap başlıklarında ve mushâfların sure başlarında kullanılmış olan sülüs, günlük hayatta ve resmî işlerde hemen hiç kullanılmamıştır. Sülüsün bir diğer kullanım alanı ise binâ kitâbeleridir. Ancak bu alandaki üstünlüğünü de, Yesârîzâde Mustafa İzzet Efendi’nin muhteşem üslubu neticesinde 19. yüzyılda ta‘lik hattına kaptırmıştır.



Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s