Nesih

Sözlük anlamı ile “hükmünü ortadan kaldırmak, bir eseri istinsâh etmek” gibi anlamlara gelen “nesh” kelimesi, hat san‘atında bilhassa kitap istinsâhında kûfî hattının yerini almış ve basma eserlerde de yaygın biçimde kullanılmış bir yazı türünü ifâde etmektedir. Önceleri “neshî” adıyla anılan basit bir yazı türü iken, H. 5./M. 11. yüzyıldan itibâren gelişme gösteren nesih hattının, aklâm-ı sittenin kısmen kaynağı olduğu kabul edilmektedir.

Ağız genişliği 1 mm. civarında olan kamış kalemle yazılan nesih, İbn-i Bevvâb’ın üslûbunu temsîl eden Muhammed bin Altuntaş elinde önemli bir gelişim gösterdikten sonra Yâkut el-Müsta‘sımî’nin kaleminde olgunlaşmıştır. Ancak bu dönemde mushaflarda reyhânî ve muhakkak hatları ile birlikte kullanılan nesihin tekâmülü ise Şeyh Hamdullah’a nasib olacaktı.

ismail orman-hattatlar sofası
Şeyh Hamdullah’ın Nesih Sayfası

Sultan Bâyezid Hân-ı Sânî’nin teşvîkiyle gerçekleşen bu yenilik aklâm-ı sittenin bütününde görülmekle beraber Şeyh Hamdullah üslûbunda daha çok nesih yazı estetik değer kazanmış ve ondan sonra mushâflar nesih hattıyla yazılmaya başlandığı gibi, hattatlar da ona erişebilmek için sarf- gayret göstermeğe başlamıştır. Bu sebeple Müstakîmzâde nesih hattını “hâdim-i kitâb-ı kerîm” olarak nitelemektedir. 



Hâfız Osman'ın Bir Kur'anının Serlevhası
Hâfız Osman’ın Bir Kur’anının Serlevhası

XVII. asrın son çeyreğinde Hâfız Osman‘ın aklâm-ı sittede ortaya koyduğu yeni üslûbun özellikle sülüs ve nesih aklâmına kattığı estetik değer, bu üslûbu kısa zamanda benimsetmiş ve halifelerinden Yedikuleli Seyyid Abdullah Efendi eliyle intikal ettiği Şekerzâde Seyyid Mehmed Efendi, Eğrikapılı Mehmed Râsim Efendi, İsmâ‘il Zühdî Efendi, Abdülkadir Şükrî Efendi ve Mahmud Celâleddîn Efendi gibi kudretli hattatların elinde gelişimini sürdürmesini sağlamıştır. 19. yüzyılda Kazasker Mustafa İzzet Efendi ile yeni bir şîve kazanan hatt-ı nesih, tilmizi Şevkî Efendi ile tekâmülünü tamamlanmıştır. Nitekim o, bu konuda nihâ’î nokta sayılmakta ve günümüz hattatları da onun şîvesini kullanmaktadır.

ismail orman-hattatlar sofası
Şevki Efendi’nin Bir Du’a Mecmu’asından Esmaü’l-hüsna’yı Havi Sayfalar

Osmanlılar’da yazma kitap istinsâhında en fazla kullanılan yazı nevi olan nesih, harekeli yazılabildiği gibi, Türkçe için harekesiz yazılması da mümkün olduğundan dînî ve ilmî her konudaki eserde tercih edilmiştir. Ayrıca yalnız olarak veya bir sülüs satırının altında üç beş satır olmak üzere kıt‘alarda ve bunların bir araya getirilişiyle oluşan murakka’ ve hilye-i şerîf levhâlarında da kullanılmıştır. Uzun metinlerde kalem ağzının yıpranması, kalemin açılması esnasında aynı kalınlığın tutturulamaması yüzünden doğan kusuru önlemek için, 19. yüzyıldan itibaren Java Adası’ndan getirilen kamışlardan elde edilen kalemler kullanılmıştır.

Yukarıda değinildiği gibi tabii kalem kalınlığı 1 mm. civârında olan nesihin daha geniş ağızlı kalemle yazılanına eskiden “celî nesih” denildiğini, Menâkıb-ı Hünerverân’dan öğreniyoruz. Ayrıca Tuhfe-i Hattâtîn’de böyle celî yazan hattatlar için, “sülüs kalemiyle nesih yazardı” denmektedir. Genellikle kitaplarda kullanıldığından celî ölçülerinde yazılmasına gerek duyulmayan nesihin bu tür kullanımı “câmi boyu” denilen en büyük kıt‘aki mushaflarda ve Hasan Rızâ Efendi’nin Vakıflar Türk Hat Sanatları Müzesi’ndeki H. 1305/M. 1888 tarihli hilyesi (nr. 2827) gibi, yüksekliği 2 metreyi bulan hilye levhalarında karşımıza çıkar. Nitekim bu eserdeki kalem ağzı 3 milimetreye kadar çıkmaktadır.

ismail orman-hattatlar sofası
Kazasker Mustafa izzet Efendi’nin Nesih Levhası

Nesih hattı, kalemin ince olarak dikine ve kalın olarak ufkî istikamette kullanılışı sırasında münhânî hareketlerle sola hafif meyilli yazılır ve bunun nisbeti yazıldığı kaleme göre bir nokta boyudur. Uzun metinlerde harflerin kaidelere uygun ve düzgün bir şekilde satıra oturtulması için mıstar denilen satır aletinin kullanılması şarttır. Nesih hattı istifli olarak yazılmadığ için harflerin kelime teşkili için yanyana sıralanmasının yaratacağı yeknesaklığı gidermek için “kâf-ı mebsûta”nın (boru kefi) satırlara serpiştirilmesi veya çanaklı harflerin kendisinden sonraki birkaç harfi içine alır şekilde uzatılması şeklinde, yazıya hareketlilik kazandıran uygulamalar kullanılmıştır.

 

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s