Kûfî

Ârâmî yazısına dayanan Nabatî hattından alınan ilhamla Cahiliye devrinde Enbâr’da geliştirilmiş olduğu bilinen kûfî, ilk büyük gelişimini İslam kültürünün tesis edilmeye çalışıldığı dönemde Hîre’de yaşamış ve kûfînin ilk şekli olarak kabul edilen “cezm” adlı, geometrik, düzenli, dik ve yatay çizgilerin hâkim olduğu ilk üslûp reformu sağlanmıştı.

Kur’an metninin açık, güzel, iri harflerle, yanlış okuma ve tahrife sebep olmayacak bir şekilde yazılması, ilâhî kelâmın muhafazası ve gelecek nesillere intikalinde uyulması gereken esaslı prensipler olarak kabul edildiğinden bilhasssa mushaf kitâbetinde kullanılan bu tarzın yanında, ticarî ilişkilerde, mektuplarda, günlük işlerde kullanılan, yuvarlak ve yumuşak çizgilerin hâkim olduğu “meşk” adı verilen bir başka çeşidi daha bulunan bu yazı türünün, sonraları “asr-ı saâdet kûfîsi” olarak adlandırılacak olan, Mekke’de Mekkî, Medine’de de Medenî diye adlandırılan, elif harfinin farklı yazımıyla kendini belli eden iki farklı üslubu bulunmaktaydı.

ismail orman-hattatlar sofası
İslamiyet’in İlk Yıllarından Kufi Yazı Örneği

Mushaflarda kullanılan iri ve okunaklı cezm tarzı yazı dört halife döneminde de yaygın olarak kullanılmışsa da bölgelere göre çeşitlilik gösteren bir şive zenginliğine sahipti. Ancak Kûfe’de gerçekleştirilen tekamül evresini takiben burada geliştirilen şivenin, farklı isimlerle anılan bölgesel üslûpların etkilerini zayıflatarak, karakterlerini ortadan kaldırması neticesinde, H. 5/M. 11. yüzyıldan itibaren “kûfî”, geometrik karakterli bu İslam yazısının umumi ismi haline gelmiştir.

Uzunca bir müddet mushaf kitabetinde kullanılan kûfî, halen dünyanın önemli müze ve kütüphanelerinde bulunan Hz. Osman’a izâfe edilen mushaflarla Emevî ve Abbâsî dönemlerine ait pek çok mushafta, yüksek artistik değer taşıyan örnekler sunduktan sonra, Abbâsîler zamanında ortaya çıkan aklâm-ı sittenin mushaf ve kitap istinsahında egemen olmağa başlaması ile mushaflardaki yerini neshî veya reyhânî denilen yazıya kaptırmıştır. Ancak kûfî hattı, Kuzey Afrika, Endülüs ve Mağrib ile İran ve doğusunda bir müddet daha kullanılmıştır.

Kûfînin kalemle yazılan bu örneklerinin haricinde dinî, askerî ve sivil binaların kitâbeleriyle mezar ve menzil kitâbelerinde karşımıza çıkan celî şekli, İslam medeniyetin tesciline vasıta olan önemli örneklerdir. Bu tarzın ilk örneği, Halife Velîd bin Abdülmelik devrinde (705-715) yapılan restorasyon esnasında Mescid-i Nebevî’nin kıble duvarına “ve’ş-Şemsi ve duhâhâ” sûresinden Kur’ân-ı Kerîm’in sonuna kadar olan kısmını yazan Hâlid bin Ebü’l-Heyyâc vücuda getirmiştir. Altın renkli mozaik parçaları ile oluşturulmuş bu yazının bir benzeri H. 72/M. 691 senesinde inşa edilen Kubbetü’s-sahra’nın kitâbelerinde de kullanılmıştır.

Basit celî kûfî yazıda, harflerin başına üçgen başlıklar eklenmesiyle elde edilen “el-kûfiyyü’l-mürevves” adlı yazı tarzı ise bu dönemde basılan paraların yanında, Kurtuba’daki ulucami’e kadar uzanan geniş bir alana sirayet etmiştir. Kûfînin celî şeklinin, harflerin uçları ile yazı boşluklarına işlenen yaprak kıvrımları stilize çiçek ve hayvan motifleriyle daha tezyinî bir mahiyet kazandığı, “çiçekli kûfî” olarak adlandırılan tarz ise Afrika’dan Orta-Asya ve Anadolu’ya uzanan geniş bir coğrafyada bulunan yapılarda kullanılmıştır. Bunların en güzel örnekleri ise Nâyin Cami’nde, Kahire’deki Ezher Cami ile Sultan Hasan Medresesi’nde, Diyarbakır surlarında Melikşah burcu üzerindeki H. 478/M. 1085 tarihli kabartmada, Kazvin’deki Haydariye Medresesi’nde, Musul Ulucami mihrabında ve Konya Alâeddin Cami ile Aksaray Ulucamii minberlerinde karşımıza çıkmaktadır.

“el-kûfiyyü’l-madfûr” olarak adlandırılan örgülü kûfîde ise elif ve lâm gibi dik harfler ile bazı kelimeler örülerek birbirlerine bağlanmıştır. Musul’daki Bedriye Medresesi’nin kitâbeleriyle Konya’daki Sırçalı Medrese (H. 640/M. 1242) ve Karatay Medresesi’nin (H. 649/M. 1251-1252) kubbe tezyinatı ile Sivas’taki İzzeddin Keykâvus Dârüşşifâsı’nın pencere alınlıklarındaki, Natanz Mescid-i Cum‘a minaresi, Mardin’deki Sultan Îsâ Medresesi taçkapısındaki bordüründeki örgülü kûfî yazıları bu tipin en güzel örnekleridir.

Ma‘kılî, bennâ’î veya satrancî olarak adlanadırılan tümüyle geometrik karakterli celî kûfî tarzı ise bilhassa mimaride süsleme unsuru olarak günümüze kadar kullanılmıştır. Bu tarzın sırlı ve sırsız tuğlalarla şekillendirilmiş örneklerine İran, Orta-Asya ve Anadolu coğrafyasındaki pek çok Selçuklu ve Osmanlı eserinde rastlamaktayız. Ahmed Karahisari’nin meşhur en‘amındaki örnekler ise gerçekten fevkaladedir.

ismail orman-hattatlar sofası
Ahmed Karahisârî’nin Meşhur En’amının Ser-levhasından Satrançlı Kufi

Dinî ve içtimaî hayata ait eserlerdeki bu örneklerin yanında günlük kullanıma mahsus leğen, sini, şamdan, alem, tabak, kılıç, kalkan gibi madenî alet ve eşyalarla çini ve seramik kaplar ile sanat değeri olan sa’ir hediyelik eşyalar üzerinde de kûfî yazı, tezyinî nitelikli olarak sıklıkla ve sevilerek kullanılmıştır. Nitekim dünyanın önde gelen müzelerinde ve özel koleksiyonlarda, bulunan bu tarz yazılarla süslenmiş çini, seramik, ahşap, tekstil ve maden san‘atı örnekler sergilenmekte ve müslüman milletlerin ulaşmış olduğu kültürel ve san‘atsal seviyenin timsali olarak hayranlık uyandırmaktadır.


ismail orman-hattatlar sofası
Ismayil Hakkı Baltacıoğlu’nun Düğümlü Kufi “Besmele” Levhası

Aklam-ı sittenin dışında kaldığı için Osmanlı hat san’atında
pek tercih edilmemiş olan kûfî hattı, bazı meraklıları tarafından yaşatılmışsa da, abidevi bir nitelik kazanamamıştır. Ancak 19. yüzyılın sonları ile 20. yüzyılın başlarında gelişen “ulusalcılık” akımı neticesinde eski san ‘atlara olan ilginin pekişmesi, kûfî hattının yeniden gündeme gelmesine vesile olmuştur. Bu konudaki en önemli isim ise hiç şüphesi Ismayıl Hakkı Baltacıoğlu’dur.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s