Divani

Osmanlı Devleti’nde Dîvân-ı Hümâyun’da alınan kararlar, yazışmalar, fermanlar, berat, menşur, biti, buyruldu, hüküm, misal, tevki‘, yarlık, nişan, vakfiye ve i‘lâm gibi resmî yazıların yazımında kullanılan divani hattı, sadece divanda yazıldığı için bu adla anılmıştır. Hatta, divan kâtiplerine bu hattı divan dışında yazmayacaklarına dair yemin ettirildiği dahi mervidir.

Osmanlılar’da divanîye “hatt-ı çep”, hattatına da “çepnüvîs” denirdi. Divanî, harf karakterlerinden anlaşıldığına göre XI-XII. yüzyıllarda İran’da doğmuş ve XVI. yüzyıla kadar divanlarda kullanılmış olan kadim ta‘lik yazısından alınan ilham ile, 15. yüzyılda Dîvân-ı Hümâyun’da kullanılmakta olan tevki‘ ve rıka‘ yazılarının ta’diliyle Türk hattatları tarafından icat edilmiştir. Nitekim tarihi kaynaklarda bu adda bir yazı çeşidinden bahsedilmemektedir. Ayrıca Fâtih Sultan Mehmed devrinden kalan örneklere bakılırsa divanînin bu tarihten önceki bir dönemde meydana çıkmış olduğu anlaşılır.

Fâtih devrinin bir hayli sade olan divanîlerinin, Yavuz Sultan Selim’in Çaldıran Savaşı akabinde İran’dan getirdiği ta’lik-nüvislerin de etkisiyle Matrakçı Nasuh, Bâlî Yûsuf ve Tâcîzâde Câfer Çelebi gibi çep-nüvislerin elinde tekâmül ettiği görülmektedir. Bilhassa Tâcîzâde divan kitâbetinde çığır açarak, tuğra’î ve divanî yazılarını ıslah etmiş, onun yetiştirdiği Saf Muslî Çelebi, Ayn Ali Çelebi ve Hüdhüd Ali Çelebi de divanî yazısının gelişmesinde önemli rol oynamışlardır. 19. yüzyıla kadar olgunlaşmaya devam eden divanî, tam nisbetlerine ve sanat değerine bu dönemde Dîvân-ı Hümâyun ve Bâb-ı Ali kalemlerinde ulaşmıştır.

Kendine has harf şekilleri bulunan divanî hattında, gizliliği korumak ve tahrifatı önlemek maksadıyla harfler ve kelimeler birbirine çok yakın yazılır. Ayrıca satırların son kısımları yukarıya doğru kıvrılır ve her satırın sonunda sözün bittiğini gösteren bir işaret yukarıdan aşağıya doğru çekilir. Diğer yazıların aksine harfler ve kelimeler ayağa kalkmış gibi olup sola doğru eğik ve kıvrılmış durumda bulunurlar. Yatay kısımlar ise aynı şekilde sağdan sola doğru eğiktir. Divanide çanaklı ve çengelli harflerin uzantıları yazı yönünde genişlerken, kendinden sonraki birleşmeyen harflerde de bu kurala riayet edilmemiştir.

Devlet tarafından verilen temliknâmeler, fermanlar, menşurlar ve antlaşmalarda kullanılan ve çoğu zaman biri altın, biri siyah – veya bazen kırmızı ve hatta yeşil – mürekkeple yazılan, balasında devrin sultanına ait süslü bir tuğrayı ihtiva eden divanî yazılar, geniş ebadı ve uzun boyu ile ihtişamlı bir görünüş arzeden eserler yaratmışlardır. Ancak Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılması ve harf inkılabının ilanının ardından neredeyse tümüyle unutulmaya yüz tutmuş, Aziz Rıfa’i vasıtasıyla girdiği Arap aleminde ise bir hayli sevilmiş ve kullanılmıştır. Hatta Mısır hattatininden Mustafa Bek Gazlân(v. 1938) bu yazıyı en güzel yazanlardan biri olduğundan, Mısır’da bazen “hattu Gazlânî” adıyla da anılmıştır.



Divanîye nisbetle birleşik şekilleri daha fazla olan ve bazı harflerin tam olarak yazılmadığı için okunması ayrı bir alışkanlık isteyen divanî kırması gibi bir alt türü bulunan divanînin kullanıldığı alanlarda ibraz-ı maharet gösteren küttabın ketebe koyma alışkanlığı olmadığından, san‘atkarları hakkında bir bilgi bulunmaz. Ancak 19. yüzyılda Divan-ı Hümayun’un namlı katiblerinden olan Mümtaz Efendi ile Bekir Nasih Efendi’nin divanîde son derece kudretli oldukları ve tekamülüne hizmet ettikleri bilinmektedir.

ismail orman-hattatlar sofası
Şefik Bey’in Celi Divani Kompozisyonu

Nitekim onlardan müstefiz olan Şefik Bey, Vahdetî Efendi, Ferid Bey, Mehmed İzzet Efendi ve Sâmi Efendi meşhur hattatlar, bu kalemde asar-ı bedi‘a vücuda getirmişlerdir. Sami Efendi’nin tilmizlerinden olan Kâmil Akdik ve İsma ‘il Hakkı Altunbezer ile Cumhuriyet dönemine intikal etmiş olan divani, Emin Barın, Mustafa Halim Özyazıcı ve Hamit Aytaç’ın gayretleriyle yaşatılmıştır. Nitekim Mustafa Halim Özyazıcı’dan meşketmiş olan Ali Alparslan bu kalemin son üstadı olmuştur.

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s