Şeyh Hamdullah

Aslen Buharalı olup Timur zulmü üzerine Anadolu’ya göçerek Amasya’ya yerleşen Sühreverdiyye meşâyihinden Mustafa Efendi’nin oğlu olarak tahminen 1433-1434 yıllarında Amasya’da dünyaya gelen Hamdullah Efendi, ailesinin sâyesinde iyi bir eğitim aldı. Bu esnâda hüsn-i hatta ilgi duyarak, dönemin nâmlı hattatlarından Mar‘aşî Hayreddîn Efendi’den aklâm-ı sitteyi meşkederek icâzet aldı. Hocası münâsebetiyle bağlandığı Yâkut Ekolü’nde ilerleyebilmek için onun yazılarını toplayan Şeyh Hamdullah, istidâdı ile kısa zamanda hüsn-i hatta şöhret sahibi olmaya başladı. Nitekim bu sâyede, o sıralar Amasya Vâlîsi olan Şehzâde Bâyezid’in takdirini kazanarak meclisinde kendisine yer buldu. Hatta bir müddet şehzâdeye meşk hocalığını dahi yaptı.

image
Şeyh Hamdullah’ın Tevki ve Reyhani Hattıyla Muharrer Bir Kıt’ası

Şehzâdenin 1481 yılındaki cülûsunun ardından, onun daveti üzerine İstanbul’a giderek, Okmeydanı’ndaki Okçular Tekkesi’ne şeyh oldu. Zira okculukta da oldukca mâhir olup Okmeydanı’nda H. 911/M. 1505 tarihli menzil taşı vardır ki, mezartaşı ile aynı forma ve tarih farkı ile aynı yazıya sahiptir. Ayrıca sultânın Topkapı Sarayı’nda te’sis ettiği meşkhânede saray efrâdına hat tedrîsi ile meşgul oluyordu. Bazı günlerde de Fîruz Ağa Mektebi’nde sıbyâna hüsn-i hat dersleri veriyordu. Bu vazifeleri karşılığında da Zigetvâr – başka bir kaynağa göre Sarıgâzî Köyü – civârındaki iki köyün tımârı kendisine tahsîs edilmişti.

ismail orman-hattatlar sofası
Şeyh Hamdullah’ın Bir Mushafının Ser-levha Sayfaları

Bu arada muhiblerinden Sofî Alî Çelebi ile akrabasından Amâsî Hayreddin Çelebi ile yaptığı hüsn-i hat sohbetlerinden – ki her ikisi de hüsn-i hattın dekayıkına vâkıf hattatlardandı – ve Sultân Bâyezid’in, saray hazinesinden çıkararak kendisine vermiş olduğu Yâkût-ı Musta’sımî ve Abdullah Sayrâfî’nin yazılarından etkilenerek, Yâkût Üslûbu’nun sertliğini kırarak yazıya yeni bir mîzân katan kendi vadi’ini te’sis etti. Ayrıca satır nizâmı üzerine eğilerek harflerin ve kelimelerin bütün içerisindeki görünüşlerini mükemmele ulaştırmaya çalışan ve bunda da muvaffak olan Şeyh Hamdullah, Türk hat san‘atının gelişiminde önemli bir mevki’e sâhip olan ve Hafız Osman’a kadar egemen olan bu yenilikleri sâyesinde, çağdaşları tarafından, haklı olarak “kıbletü’l-küttâb” lâkabı ile yâd edildi.

Bu nedenle Sultan Bâyezid ve oğlu Yavuz Sultân Selîm zamanlarında büyük hürmet gören Şeyh Hamdullah, “hezârfen” ünvânına bî-hakkın lâyık olacak çok yönlü bir kişiliğe sahip idi. Nâmına menzil taşı diktirecek kadar iyi bir okcu olmasının yanısıra, ünlü bir şâhin avcısı ve iyi bir yüzücü idi. Ayrıca terziliği de dillere destân idi. Aynı zamanda ehl-i târikat ve sofî-meşreb olduğu, üstün meziyetlerine rağmen hiçbir zaman kibire kapılmayıp tevâzu ile müştehir olduğu, tanıyanların şahâdeti ile âyân olmuştu.

image
Sülüs ve Nesih Kıt’ası
ismail orman-hattatlar sofası
Şeyh Hamdullah’ın, Kitabesi Sonradan İşlenmiş Olan Mezartaşı

Seksenli yaşlarında olduğu hâlde 1526 yılında vefât etdiğinde Karacaahmed Mezarlığı’nda, akrabasından Sofî Alî Efendi’nin yakınına defnedilen Şeyh Hamdullah’ın mezarı, sonradan yetişen hattatlar için âdetâ bir mâbed olmuş, birçoğu da ölümlerinden sonra yanına gömülmeyi vasiyet etmiştir. Bu yüzden mezarının bulunduğu ada, “Hattatlar Sofası” olarak adlandırılmaktadır. Öte yandan yazı meşkine başlayan birinin, yeni açtığı bir kalemi onun mezarı yanında toprağa batırıp bir hafta bekletmesi ve ilk yazı satırını bu kalemle yazması âdettendi. 

Şeyh Hamdullah‘ın mezarı üzerine vasiyeti üzerine mezartaşı konmamış idi. Ancak mezarını ziyaret etmek isteyenlerin zorluk yaşaması üzerine bugünkü taş dikilmiş, ancak yazısız bırakılmıştı. 17. yüzyılda Şahin Ağa adında bir hattat bu mezartaşını ona yakıştıramadığından üzerine bugünkü yazıyı yazmak istemiş, Şeyh’in vasiyetini hatırlatanlara da kulak asmamıştı. Nitekim yazıyı hakkettirdikten bir hafta sonra da ansızın vefat etmişti.

Şeyh Hamdullah‘ın hayatı boyunca 47 kur’an-ı kerîm yazdığı bilinmekte olup bunlardan 20 adedi günümüze intikal etmiştir. Ayrıca yüzlerle ifâde edilen sayılarda en‘am, evrâd ve cüz ile binlerle ifade edilen kıt‘a kaleme almış olup bunlar Türkiye’nin ve dünyanın önde gelen müzelerini süslemektedir. Ancak eserlerine nâdiren ketebe koymuş ve bunlarda da “ibnü’ş-şeyh” ibâresini kullanmıştır.

image
Bİr En’amının Ser-levhası

Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphânesi’nde, Fâtih Sultân Mehmed Hân için istinsâh etdiği Kitâbü Huneyn bin İshâk fi’l-Mesâ‘il-i ve Evcibetihâ fi’t-Tıb ve Kitâbü Mesâlihi’l-Ebdân ve’l-enfüs fi’t-Tıb adlı eserleri vardır. Fîruz Ağa için nesihle istinsah etdiği en‘amı ise Atatürk Kitaplığı’ndadır. Bâyezid Cami’nin mihrâbı ve cümle kapısı üzerindeki kitâbeler ile ana kubbesi içindeki yazılar, İstanbul’adki Fîruz Ağa ve Dâvud Paşa ile Edirne’deki Bâyezid cami’lerinin inşâ kitâbeleri de ona aittir. Edirnekapısı üzerindeki kelime-i tevhîd levhâsı da onun elinden çıkmış olmakla birlikte bugün mevcûd değildir.

image
Bayezid Cami Kitabesi

Hüsn-i hatta yeni bir çığır açmış olmanın şöhreti ile kendisinden meşk almak isteyen yüzlerce öğrenci olmuş ve bunlardan oğlu Mustafa Dede, Sâî Mehmed Çelebi, Selânikî Mustafa Efendi, Hüseyin Celâl Efendi, Şeyh Mahmud Çelebi, Rızâyî Mahmud Efendi, Hacı Sâlih Efendi, Şükrullah Çelebi, İshâk Cemâleddîn Efendi, Revânî Receb Efendi, Kasım Efendi, Şeyh Abdürrahîm Efendi, Hüsâm Çelebi namıyla ma’ruf Hüsâmeddîn Hüseyin Şah, Mehmed Celâleddîn Efendi, Müeyyedzâde Abdurrahman Hâtemî Efendi, Sibekzâde Ahmed Efendi, Alâeddîn Alî Efendi, Mîr Abdülfettâh Efendi, Kâtibî Mustafa Efendi ve Yusuf Sinanüddîn Efendi, hocalarına bî-hakkın layık hattatîn zümresine intikal edebilmişlerdir.

image
Şeyh Hamdullah’ın Bir Diğer Kıt’ası

Ayrıca Topkapı Sarayı’ndaki meşkhanede de Şehzâde Korkud, Başdefterdar Nazlı Mahmud Efendi, Koca Nişânî Celâlzâde Mustafa Efendi, Küçük Nişânî Mehmed Efendi, Tâcîzâde Ca’fer Çelebi gibi isimlere hüsn-i hat dersleri verdiği bilinmektedir.  

 

 

Şeyh Hamdullah’ın Tüm Eserlerini Görmek İçin Tıklayın 

 

Kaynakça

Türk Hattatları, ss. 49-54; Merâkid, ss. 73; Hat Sanatı Tarihi, ss. 35-42; Menâkıb-ı Hünerverân, ss. 25; Gülzâr-ı Savâb, ss. 48-53; Devhâtü’l-küttâb, ss. 8; Tuhfe-i Hattâtîn, ss. 185-188; Amasya Tarihi, IX, ss. 230; Melek Celal, Şeyh HamdullahFâtih Devri, 25-38; Hat ü Hattâtân, ss. 79-81; Meşhur Adamlar, ss. 130; Ünlü Türk Hattatları, ss. 26-48; Muhittin Serin, Hattat Şeyh Hamdullah,

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s